Linh thiêng nghi lễ bỏ mả của người dân Ban Mê Thuột

Tại Ban Mê Thuột, dân tộc thiểu số Ê đê chiếm phần đa số. Người dân thuộc dân tộc này có đời sống văn hóa truyền thống, lễ hội rất phong phú và mang nét độc đáo. Trong số nghi lễ của người Ê đê, thì lễ bỏ mả chiếm vị trí quan trọng. Nghi lễ này được đánh giá là một lễ hội mang tính tổng hợp văn hóa nghệ thuật nhuần nhuyễn và sinh động bậc nhất Tây Nguyên.

Lễ bỏ mả (tên gọi khác là Pthi atau, brư hay muk atau) là nghi lễ tiễn đưa người chết về nơi cư trú vĩnh hằng. Tại nghi lễ sẽ diễn ra các hoạt động sinh hoạt văn hóa cổ truyền với nhiều hoạt động như: lễ hiến tế bằng súc vật, lễ cúng và chia của cải cho người đã khuất, lễ trình diễn âm nhạc, múa hát tiễn đưa,…

Theo quan niệm của người Ê đê, người chết đi sau một năm trở lên (có khi ba đến năm năm, hoặc lâu hơn nữa), hồn người chết khi được tiễn đi một chuyến vĩnh viễn về buôn của người chết sẽ có khả năng phục sinh, nhập vào cơ thể sống khác. Nghi lễ bỏ mả được diễn ra chỉ khi người chết còn thân xác nguyên vẹn. Chính vì lý do đó, lễ bỏ mả thường được diễn ra đúng một năm của người đã chết. Các gia đình sẽ tiến hành sửa chữa mả theo ý muốn của toàn gia và dòng tộc sao cho đẹp và hợp với điều kiện kinh tế.

Mả được lợp bằng ngói hay lá, cột bằng gỗ hay bê tông. Các mả thường kích thước giống nhau. Một phần mả sẽ bao gồm, phần đất để chôn, có mái trước, mái sau, giống như một căn nhà của người đang sống. Trong một năm người chết chết đi, người thân sẽ giăng mùng, treo võng và đem tất cả những gì thân thuộc đối với người chết đặt cạnh mộ họ với mục đích để người chết tiêu dùng.

Để tổ chức được lễ bỏ mả, thì các gia đình phải chuẩn bị đủ gạo, thịt, rượu, đồ dùng cúng lễ nói chung rồi sau đó báo tin cho họ hàng, buôn làng tới dự. Chuẩn bọ người chặt gỗ, đẽo tượng, trước cả tháng trời. Chỉ sau khi làm lễ bỏ mả cho người đã chết, người sống mới được coi là làm tròn bổn phận với người đã khuất. Nghi lễ này chỉ làm một lần duy nhất sau khi tiễn đưa người đã mất.

Theo quan niệm của người Tây Nguyên, lễ bỏ mả là một lễ hội gắn với việc tang nhưng lại vui vẻ, hào sảng giống như một ngày hội vậy. Bởi, người Tây Nguyên cho rằng càng sớm làm lễ bỏ mả thì linh hồn người chết càng sớm được nhập vào trẻ sơ sinh mà quy về dương thế, tiếp tục sống với đồng tộc. Nghi lễ độc đáo này đã thu hút hàng nghìn du khách tìm hiểu về nó, khiến lễ bỏ mả trở thành một điều đặc trưng trong văn hóa Tây Nguyên.